پس از حج سرهاى خود را خواهيد تراشيد و تقصير خواهيد كرد و نيز در حالى كه از هيچ كس بيم نخواهيد داشت وارد مسجد الحرام خواهيد شد . پس خداوند آنچه را نمى دانيد مىدانست و قبل از تحقق اين رؤيا فتحى نزديك برايتان قرار داد . او همان كسى است كه رسول خود را با پيام هدايت و دين حق فرستاد تا آن را بر همه دينها غلبه دهد و چيره سازد و خداوند به عنوان گواه بسنده است » . « 19 » بدين ترتيب صلح حديبيّه فتحى و راهى به سوى فتحهاى بزرگتر بود و پس از آن مردم گروه گروه به دين خدا درآمدند . ابن شهاب زهرى كه [ به ادعاى نگارنده ] درياى علم است دربارهء اين صلح چنين مىگويد : « در اسلام هيچ فتحى قبل از اين ماجرا صورت نگرفته كه بزرگتر از آن باشد . قبل از آن جنگ بر روابط ميان مردم حاكم بود ، اما پس از آن كه صلح برقرار شد و جنگ بارهاى سنگين خود را فرو نهاد و مردم امنيّت يافتند در برخورد با يكديگر به گفتگو با هم و به بحث و جدل دربارهء اسلام پرداختند و هيچ عاقلى نبود كه دربارهء اسلام با او سخن گفته شود مگر آن كه به اين دين درمى آمد و در آن دو سال پس از صلح حديبيّه شمارى از مردم اسلام آوردند كه برابر يا بيشتر از مسلمانانى بودند كه تا اين زمان اسلام آوردند » . « 20 » ما نيز اضافه مىكنيم كه پس از همين صلح رسول خدا ( ص ) به حل كامل مسأله يهود پرداخت و پس از آن به كار نشر اسلام در خارج جزيرة العرب روى آورد . اجراى پيمان صلح 531 - پيامبر اكرم ( ص ) علاقه مندى كامل بدان داشت كه به پيمان صلح خود

--> ( 19 ) همان / 27 - 28 . ( 20 ) البداية و النهاية ، ج 4 ، ص 170 .